Nguồn gốc: Người Mông.
Nguyên liệu: Thịt + nội tạng ngựa (nay có thêm bò, trâu).
Cách nấu: Hầm trong chảo lớn cùng thảo quả, địa liền, quế, sả…
Vị: Đậm, béo, hơi ngai ngái nhưng thơm mùi gia vị rừng.
Nên thử khi: Đi chợ phiên Đồng Văn hoặc Mèo Vạc, trời lạnh ăn rất “vào”.
Đặc biệt: Củ ấu tẩu vốn có độc, phải ngâm – ninh kỹ 10–12 tiếng mới dùng được.
Cách nấu: Ninh với xương, gạo nếp, thịt băm, trứng.
Vị: Ban đầu hơi đắng nhẹ, sau ngọt và ấm cổ họng.
Tác dụng dân gian: Giúp ngủ sâu, giải cảm lạnh.
Thường bán: Buổi tối ở TP Hà Giang.
Thành phần: Ngô xay mịn hấp 2 lần.
Kết cấu: Tơi, bùi, khô nhẹ.
Ăn kèm: Canh xương, thắng cố hoặc rau cải.
Đây là “cơm” của người Mông trên cao nguyên đá.
Thành phần: Thịt trâu phần bắp hoặc thăn chắc thịt .
Tẩm ướp: Muối hột, gừng, ớt, mắc khén (gia vị tạo mùi thơm tê nhẹ).
Cách làm: Treo trên gác bếp 1–2 tháng để khói bếp củi làm khô tự nhiên.
Khi ăn: Nướng lại cho mềm, đập nhẹ rồi xé sợi chấm chẩm chéo.
Hương vị: Bên ngoài khô, bên trong hồng đỏ, dai vừa và thơm khói.
Thành phần: Bột nếp mới, mịn, thơm.
Làm nhân: Đậu xanh hoặc vừng đen xay, trộn chút đường.
Tạo hình: Nặn viên tròn nhỏ, có thể có hoặc không nhân.
Cách nấu: Luộc đến khi bánh nổi thì vớt ra bát.
Nước chan: Đường nấu với gừng cho thơm cay nhẹ.
Hương vị: Dẻo mềm, ngọt dịu, ấm người khi ăn ở Hà Giang.
Gạo: Nếp nương hạt tròn, thơm, ngâm 6–8 tiếng cho mềm đều.
Màu tự nhiên: Đỏ (gấc/lá rừng), vàng (nghệ), tím hoặc xanh (lá cẩm, lá cơm xôi), trắng giữ nguyên.
Cách làm: Chia gạo thành 5 phần, trộn nước màu riêng rồi hấp từng màu bằng chõ gỗ để không lẫn màu.
Ý nghĩa: Tượng trưng ngũ hành, cầu may mắn và no đủ trong lễ Tết của người Tày ở Hà Giang.
Hương vị: Hạt xôi dẻo bóng, thơm mùi nếp nương và thoảng hương lá rừng, vị ngọt tự nhiên.
Đặc sản của Đồng Văn, Hà Giang.
Gạo: Gạo tẻ xay mịn, tráng mỏng, mềm dai nhẹ.
Nhân: Thịt băm xào mộc nhĩ, nêm vừa vị.
Khác biệt: Không chấm nước mắm mà chan nước hầm xương nóng trong và ngọt tự nhiên.
Ăn kèm: Chả lợn, hành phi, có thể thêm trứng chần.
Hương vị: Mềm, thanh, nóng hổi – rất hợp buổi sáng se lạnh vùng cao.
"Ẩm thực Hà Giang khói bếp vương,
Ngô vàng, rượu ấm giữa sương mù,
Một lần nếm thử hương cao nguyên đá,
Vị núi theo người đến cuối thu."